Amalan mengumpul wang secara berkumpulan atau lebih dikenali sebagai main kutu sudah lama menjadi kebiasaan dalam sesetengah kelompok masyarakat. Namun, persoalan tentang hukum main kutu kembali timbul apabila kaedah kutu moden semakin mudah dianjurkan melalui media sosial dan aplikasi komunikasi. Persoalannya, adakah amalan ini dibenarkan dari sudut syariah dan apakah batas yang perlu diketahui sebelum seseorang menyertainya?
Hukum Main Kutu Menurut Pandangan Syariah
Berdasarkan penjelasan Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menerusi artikel Al-Kafi li al-Fatawi yang diterbitkan pada 18 Disember 2015, amalan bermain kutu pada asasnya boleh dibenarkan sekiranya ia tidak mengandungi unsur riba, kezaliman atau perkara yang diharamkan syarak. Pandangan tersebut merujuk kepada konsep sekumpulan individu yang membuat sumbangan wang dalam jumlah tertentu secara berkala sebelum wang terkumpul diberikan kepada peserta mengikut giliran.
Dalam keadaan tersebut, setiap peserta bukan semata-mata memperoleh keuntungan tambahan daripada wang yang dikeluarkan. Sebaliknya, wang yang diterima lebih awal boleh dilihat sebagai manfaat daripada pinjaman tanpa faedah daripada ahli kumpulan yang lain. Peserta kemudiannya terus membuat sumbangan sehingga semua ahli mendapat giliran masing-masing.
Konsep ini turut dibincangkan melalui pandangan beberapa sarjana yang melihat bahawa aktiviti saling memberi pinjam dengan nilai dan tempoh yang sama boleh diterima sekiranya manfaat tersebut dinikmati secara bersama dan tidak memberikan kelebihan kepada satu pihak sahaja. Dalam erti kata mudah, tiada peserta yang memperoleh lebihan wang hanya kerana memberikan pinjaman kepada peserta lain.
Pandangan tersebut juga mengambil kira prinsip bahawa riba berkait rapat dengan unsur lebihan yang dikenakan dalam transaksi pinjaman serta kezaliman terhadap salah satu pihak. Jika jumlah yang disumbangkan dan jumlah yang diterima adalah sama, tanpa tambahan berbentuk faedah, struktur tersebut berbeza daripada pinjaman yang mengenakan keuntungan kepada pemberi pinjam.
Namun begitu, keharusan dari sudut syariah tidak bermaksud seseorang boleh menyertai mana-mana skim kutu tanpa mengambil kira cara ia dijalankan. Antara perkara penting yang perlu diberi perhatian ialah kepercayaan antara peserta, jumlah wang yang munasabah, aturan pembayaran yang jelas serta persetujuan semua pihak.
Kutu Moden Perlu Elak Unsur Penipuan dan Gharar
Perkembangan teknologi menjadikan aktiviti kutu lebih mudah dianjurkan. Jika dahulu ia mungkin berlaku dalam kelompok kecil seperti keluarga, rakan sekerja atau jiran, kini urusan berkaitan kutu boleh dilakukan melalui kumpulan media sosial dan aplikasi pemesejan.
Keadaan ini memberikan kemudahan kepada peserta, tetapi pada masa sama membuka ruang kepada risiko penipuan. Peserta mungkin tidak mengenali semua individu yang menyertai kumpulan tersebut dan tidak mempunyai jaminan bahawa setiap orang akan meneruskan bayaran sehingga tamat tempoh.
Sebab itu, pandangan yang dirujuk turut menekankan kepentingan mengenali peserta dan menetapkan perjanjian yang jelas. Rekod pembayaran, jumlah sumbangan, tarikh penerimaan serta susunan giliran sebaiknya dipersetujui sejak awal. Langkah tersebut bukan sahaja membantu mengelakkan salah faham, malah dapat melindungi kepentingan semua pihak sekiranya berlaku pertikaian.
Dalam konteks syariah, perkara seperti ketidakjelasan yang melampau, penipuan dan penganiayaan perlu dielakkan. Sekiranya sesuatu skim menjanjikan pulangan yang lebih tinggi daripada jumlah sumbangan atau mengenakan bayaran tertentu sebagai keuntungan kepada penganjur, strukturnya perlu diteliti dengan lebih berhati-hati kerana ia tidak lagi semestinya sama dengan konsep kutu tradisional yang diterangkan dalam pandangan tersebut.
Undang-Undang Malaysia Tetap Perlu Dipatuhi
Selain persoalan agama, masyarakat juga perlu membezakan antara keharusan sesuatu bentuk transaksi dari perspektif syariah dengan kedudukannya di sisi undang-undang negara. Di Malaysia, Akta (Larangan) Kumpulan Wang Kutu 1971 atau Akta 28 masih disenaraikan oleh Suruhanjaya Syarikat Malaysia (SSM) sebagai antara perundangan yang berkaitan.
Akta tersebut mentakrifkan kumpulan wang kutu sebagai sesuatu rancangan atau perkiraan yang melibatkan peserta membuat bayaran secara berkala atau selainnya kepada kumpulan wang bersama sebelum wang tersebut dibayar atau diagihkan kepada peserta melalui kaedah tertentu. Takrif berkenaan turut merangkumi beberapa bentuk atau nama lain seperti cheetu, chit fund, hwei dan tontine.
Lebih penting, Seksyen 3 Akta 28 menetapkan bahawa menjalankan perniagaan menganjurkan wang kutu adalah suatu kesalahan di sisi undang-undang. Jika disabitkan, seseorang boleh dikenakan denda sehingga RM5,000 atau hukuman penjara sehingga tiga tahun, atau kedua-duanya.
SSM turut menjelaskan bahawa pendaftaran sesuatu perniagaan yang menganjurkan atau bertujuan menganjurkan wang kutu adalah dilarang di Negeri-Negeri Malaysia Barat. Peruntukan yang sama juga meliputi larangan berkaitan pelesenan di Sabah dan Sarawak mengikut bahagian masing-masing dalam akta tersebut.
Oleh itu, masyarakat tidak sepatutnya menganggap bahawa sesuatu aktiviti kutu secara automatik dibenarkan hanya kerana ia tidak mengenakan faedah. Persoalan syariah dan persoalan undang-undang ialah dua perkara yang perlu dilihat secara berasingan.
Jadi, Bolehkah Sertai Kutu?
Secara ringkasnya, hukum main kutu menurut pandangan yang dirujuk adalah harus apabila ia berasaskan kerjasama dan pinjam-meminjam sesama peserta, jumlahnya sama, tiada faedah atau lebihan yang dikenakan serta tidak mengandungi unsur kezaliman dan penipuan. Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan bagaimanapun turut mengingatkan bahawa konteks undang-undang negara perlu dipertimbangkan.
Pada masa sama, sesiapa yang terlibat perlu berhati-hati dengan skim kutu yang dipromosikan kepada orang ramai, khususnya jika ia dikendalikan sebagai satu perniagaan atau menjanjikan keuntungan. Risiko bukan sahaja melibatkan kehilangan wang, tetapi juga kemungkinan berdepan tindakan undang-undang jika aktiviti tersebut memenuhi ciri yang dilarang oleh Akta 28.
Kesimpulannya, perbincangan mengenai hukum main kutu tidak boleh dilihat berdasarkan keuntungan atau jumlah wang semata-mata. Cara transaksi disusun, sumber manfaat yang diterima, tahap kepercayaan antara peserta, unsur riba atau penipuan serta pematuhan terhadap undang-undang negara semuanya perlu diberi perhatian. Bagi mendapatkan kepastian untuk keadaan tertentu, masyarakat wajar merujuk pihak berautoriti dalam bidang syariah dan mendapatkan nasihat berkaitan undang-undang sebelum menyertai atau menganjurkan sebarang skim kutu.
Soalan Lazim (FAQ)
Apakah hukum main kutu menurut Islam?
Hukum main kutu pada asasnya boleh menjadi harus jika urusan tersebut tidak mengandungi riba, kezaliman, penipuan atau unsur haram serta dilaksanakan berdasarkan persetujuan dan kerjasama peserta. Pandangan ini dinyatakan dalam penjelasan Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan pada 2015.
Adakah kutu moden yang dibuat melalui media sosial dibenarkan?
Platform yang digunakan bukan penentu utama hukum. Struktur transaksi perlu dilihat terlebih dahulu, termasuk jumlah sumbangan, giliran penerimaan, sebarang bayaran tambahan dan risiko penipuan. Selain aspek syariah, aktiviti tersebut juga perlu mengambil kira undang-undang Malaysia.
Adakah menganjurkan kumpulan wang kutu melanggar undang-undang Malaysia?
Akta (Larangan) Kumpulan Wang Kutu 1971 menetapkan bahawa menjalankan perniagaan menganjurkan wang kutu merupakan suatu kesalahan. Seksyen 3 memperuntukkan hukuman denda sehingga RM5,000 atau penjara sehingga tiga tahun, atau kedua-duanya, jika disabitkan.
