Bayangkan seekor haiwan yang masih berenang di lautan hari ini, tetapi nenek moyangnya sudah wujud sejak ratusan juta tahun lalu. Inilah antara fakta menarik tentang penyu belimbing yang kembali menjadi perhatian selepas spesies gergasi laut itu dipercayai mendarat di pesisiran Pantai Marang, Terengganu pada 1 September 2026, selepas kali terakhir dilihat di kawasan berkenaan pada 2017.
Kehadiran semula penyu belimbing itu bukan sekadar menarik perhatian orang ramai, malah memberikan harapan kepada penyelidik tempatan yang sekian lama memerhatikan perkembangan spesies berkenaan. Terengganu sendiri mempunyai sejarah yang cukup rapat dengan penyu belimbing, khususnya kawasan Rantau Abang yang suatu ketika dahulu menjadi antara lokasi penting pembiakan spesies tersebut.
Namun, apa sebenarnya yang membuatkan penyu belimbing begitu istimewa? Daripada saiznya yang luar biasa besar, keupayaan menyelam hingga lebih 1,000 meter hinggalah kebolehannya hidup di perairan sejuk, haiwan ini mempunyai beberapa keistimewaan yang mungkin membuatkan anda terkejut.
6 fakta menarik tentang penyu belimbing yang jarang diketahui
1. Pernah berenang di bumi ketika zaman dinosaur
Penyu belimbing bukan sekadar kelihatan seperti haiwan purba. Sejarah evolusi kumpulan penyu memang sangat lama, dengan nenek moyang penyu moden dipercayai sudah wujud sekitar 260 juta tahun lalu.
Menurut maklumat daripada Smithsonian Ocean dan Pentadbiran Lautan dan Atmosfera Kebangsaan Amerika Syarikat (NOAA), penyu belimbing atau Dermochelys coriacea telah mengekalkan bentuk tubuh yang sangat tersendiri sejak zaman dinosaur.
Ini bermakna, ketika dinosaur masih mendominasi bumi, saudara purba kepada penyu yang kita kenali hari ini sudah pun berada dalam ekosistem dunia. Tidak hairanlah spesies ini sering dianggap sebagai antara reptilia laut paling unik yang masih bertahan hingga sekarang.
2. Inilah penyu terbesar yang masih hidup
Jika dibandingkan dengan penyu lain, penyu belimbing memang berada dalam kelas tersendiri. Spesies ini merupakan penyu terbesar di dunia yang masih hidup, dengan individu dewasa boleh mencapai panjang sekitar 1.5 hingga 1.8 meter.
Beratnya juga bukan biasa-biasa. NOAA menyatakan penyu belimbing dewasa boleh mencapai sekitar 340 hingga 450 kilogram. Saiz tersebut menjadikannya jauh lebih besar berbanding kebanyakan spesies penyu laut lain.
Malah, terdapat rekod individu yang jauh lebih besar. Smithsonian merekodkan seekor penyu belimbing jantan yang ditemui terdampar di Wales pada 1988 mempunyai berat kira-kira 907 kilogram.
Dengan tubuh sebesar itu, tidak hairanlah penyu belimbing sering digambarkan sebagai gergasi lautan.
3. Tempurungnya tidak sama seperti penyu lain
Satu lagi ciri yang paling mudah membezakan penyu belimbing ialah bahagian belakang tubuhnya.
Berbeza dengan kebanyakan penyu yang mempunyai tempurung keras dan bersisik, penyu belimbing mempunyai lapisan kulit yang tebal dan keras dengan tekstur seakan-akan getah. Di bawah lapisan tersebut terdapat struktur tulang kecil, tisu serta lapisan lemak.
Pada bahagian belakang pula terdapat tujuh rabung memanjang yang membantu menghasilkan bentuk badan lebih aerodinamik. Struktur ini membolehkan penyu belimbing bergerak dengan lebih berkesan ketika meredah lautan.
Nama leatherback dalam bahasa Inggeris juga merujuk kepada permukaan belakangnya yang kelihatan seperti kulit.
4. Mampu merentas ribuan kilometer
Jangan tertipu dengan pergerakannya yang kelihatan perlahan ketika berada di pantai. Di dalam laut, penyu belimbing merupakan perenang jarak jauh yang luar biasa.
Spesies ini melakukan migrasi antara kawasan pembiakan dan kawasan mencari makanan, malah perjalanan tahunannya boleh mencapai jarak yang sangat jauh. Menurut NOAA, sesetengah penyu belimbing mampu bergerak lebih 10,000 batu atau kira-kira 16,000 kilometer dalam tempoh setahun.
Keupayaan tersebut membolehkan penyu ini merentas kawasan lautan yang luas merentasi pelbagai zon iklim. Ia turut membantu menjelaskan mengapa taburan penyu belimbing boleh ditemui di Lautan Atlantik, Pasifik dan Hindi.
5. Obor-obor menjadi antara makanan utamanya
Walaupun saiznya boleh mencecah ratusan kilogram, menu utama penyu belimbing pula mungkin agak mengejutkan.
Haiwan ini banyak memakan hidupan bertubuh lembut seperti obor-obor dan salps. Struktur rahangnya tidak direka untuk menghancurkan makanan bercangkerang keras seperti sesetengah spesies penyu lain.
Menariknya, bahagian mulut dan esofagus penyu belimbing mempunyai struktur berbentuk duri yang dikenali sebagai papillae. Struktur tersebut menghala ke belakang dan membantu menghalang makanan licin seperti obor-obor daripada mudah terlepas.
Jadi, walaupun kelihatan seperti gergasi yang sukar dikalahkan, penyu ini sebenarnya banyak bergantung kepada hidupan laut yang lembut sebagai sumber makanan.
6. Boleh menyelam jauh dan hidup di perairan sejuk
Keupayaan penyu belimbing untuk menyelam juga antara perkara yang paling mengagumkan. NOAA merekodkan spesies ini mampu menyelam hampir 4,000 kaki atau kira-kira 1,200 meter ke bawah permukaan laut.
Dalam keadaan tertentu, penyu belimbing juga boleh berada di bawah air sehingga sekitar 85 minit. Kebolehan tersebut amat berguna ketika mencari makanan di laut terbuka dan pada kedalaman yang sukar dicapai oleh banyak haiwan lain.
Lebih menarik, penyu belimbing turut mempunyai beberapa penyesuaian fisiologi yang membolehkannya mengekalkan suhu badan lebih tinggi berbanding air di sekelilingnya.
Saiz badan yang besar, lapisan lemak serta mekanisme pertukaran haba membantu spesies ini mengekalkan haba ketika berada dalam perairan yang lebih sejuk. Sebab itulah penyu belimbing mampu menjelajah kawasan yang tidak sesuai untuk kebanyakan penyu laut lain.
Penyu belimbing Terengganu pernah menjadi antara yang paling penting
Keistimewaan spesies ini menjadi lebih bermakna apabila melihat kembali sejarahnya di Malaysia. Terengganu, khususnya kawasan Rantau Abang, pernah menjadi lokasi pembiakan penting penyu belimbing.
Menurut WWF-Malaysia, sekitar tahun 1950-an, kira-kira 10,000 sarang penyu belimbing pernah direkodkan setiap tahun di Rantau Abang. Angka tersebut menunjukkan betapa besarnya populasi penyu belimbing yang pernah kembali ke pantai Terengganu untuk bertelur.
Namun, jumlah itu merosot dengan ketara dari masa ke masa. Berdasarkan halaman semasa WWF-Malaysia, tiada lagi sarang penyu belimbing direkodkan di Rantau Abang sejak 2017.
Sebab itu kemunculan semula haiwan tersebut di pesisiran Pantai Marang pada September 2026 dilihat sebagai perkembangan yang cukup menarik. Walaupun satu kemunculan belum boleh dianggap sebagai tanda pemulihan populasi secara keseluruhan, ia tetap memberikan peluang untuk penyelidik mendapatkan lebih banyak maklumat mengenai pergerakan dan keadaan spesies berkenaan.
Kisah penyu belimbing juga mengingatkan kita bahawa kewujudan sesuatu spesies selama berjuta-juta tahun tidak bermakna ia kebal daripada ancaman. Haiwan yang berjaya bertahan sejak zaman purba ini masih berdepan cabaran moden seperti kehilangan kawasan pembiakan, gangguan terhadap pantai, pencemaran laut dan perubahan keadaan ekosistem.
Jadi, apabila seekor penyu belimbing kembali ke pantai yang pernah menjadi habitatnya, ia bukan sekadar pemandangan yang menarik untuk dirakam. Ia juga menjadi peringatan bahawa usaha melindungi habitat dan ekosistem laut amat penting supaya spesies purba ini terus mempunyai tempat di lautan dunia.
Soalan Lazim (FAQ)
Adakah penyu belimbing sudah wujud sejak zaman dinosaur?
Ya. Kumpulan penyu mempunyai sejarah evolusi yang sangat lama dan nenek moyang penyu moden dipercayai sudah wujud sekitar 260 juta tahun lalu. Penyu belimbing moden pula mempunyai ciri tubuh yang sangat tersendiri dan merupakan antara reptilia laut purba yang masih hidup sehingga hari ini.
Berapa besar saiz penyu belimbing?
Penyu belimbing ialah spesies penyu terbesar yang masih hidup. Individu dewasa lazimnya boleh mencapai panjang sekitar 1.5 hingga 1.8 meter dan berat sekitar 340 hingga 450 kilogram, walaupun terdapat rekod individu yang jauh lebih berat.
Apa makanan utama penyu belimbing?
Antara makanan utamanya ialah obor-obor dan salps. Penyu belimbing mempunyai struktur khas pada bahagian mulut dan esofagus yang membantu menahan mangsa bertubuh lembut daripada terlepas ketika dimakan.
